Heeft die collega nogal wat narcistische trekken? Verdenk je misschien je baas ervan dat zij een narcist is? Of misschien geef je zelf narcistische signalen af? Het zou zomaar kunnen en met één eenvoudige (en wetenschappelijk ondersteunde) vraag kom je erachter. Echte narcisten zullen hem namelijk op een vaste manier beantwoorden. Ontdek hier wat het is en ontmasker de narcisten in jouw omgeving!

Wat komt aan bod?

  1. Wat betekent narcisme?
  2. Wat is een narcist?
  3. Maar wat zijn ‘ware narcisten’ dan?
  4. Narcist ontmaskeren in 1 vraag
  5. Houd hier rekening mee
  6. Hoe omgaan met een narcist?
  7. Wat je nog meer kunt doen
  8. Veelgestelde vragen rondom narcisme

Wat is narcisme precies?

De definitie van narcisme, volgens het woordenboek Van Dale:

“Een narcist heeft een ziekelijke liefde voor zichzelf.”

De betekenis van narcisme gaat echter verder dan dat, als je het mij vraagt. Narcisme betekent dat iemand sterk gericht is op zichzelf, op waardering van anderen en op het beeld dat hij of zij wil neerzetten. Een narcist wil die erkenning zo graag dat er weinig ruimte overblijft voor de gevoelens, grenzen en behoeften van anderen. Iemand met narcistische trekken kan daardoor charmant, zeker en overtuigend overkomen, maar tegelijk moeite hebben met kritiek, kwetsbaarheid of echte wederkerigheid.

Een narcist zijn of in je omgeving hebben, heeft grote (negatieve!) impact op je welzijn. Een gezonde relatie hebben als of met een narcistisch persoon is onmogelijk, zelfs wanneer je narcisme bestrijdt met assertiviteit.

Je bent er hoogstwaarschijnlijk al verschillende keren mee om de oren geslingerd: het woord ‘narcisme’. Niet per sé als aanduiding van jouw persoonlijkheid, maar in je omgeving zijn er ongetwijfeld mensen van beschuldigd. In de media, bijvoorbeeld; waar luid schreeuwende politici er volop van beschuldigd worden en zelfingenomen beroemdheden er ook niet al te best vanaf komen op psychoanalytisch gebied. Of op kantoor; waar je collega je baas misschien wel ‘een narcist’ heeft genoemd. Of zelfs binnen je eigen familie, kan ook.

“Narcisme is een complex persoonlijkheidskenmerk omgeven door mythes, misinterpretaties, en ongegronde claims die populaire media maar blijven verkondigen”

Dat stelt sociaal psycholoog Sander van der Linden.

Oftewel: journalisten zijn geen psychoanalisten en je collega’s en schoonbroer waarschijnlijk ook niet. Zij kunnen die diagnose niet zomaar stellen. Narcisme als persoonlijkheidskenmerk of stoornis herkennen is lastig, ook voor psychologen. Het antwoord geven op de vraag ‘wat is narcisme’ en het herkennen van een ware narcist ligt dus niet zo simpel als amateur-analisten het vaak doen lijken.

Wat is het verschil tussen narcisme en een narcistische persoonlijkheidsstoornis?

Iedereen heeft wel eens narcistische trekken. Je wilt graag bewonderd worden. Je houdt van een applaus hier en daar. Kritiek is een vies woord, waardoor je meteen in de verdediging schiet. Grote kans dat je je in sommige aspecten wel herkend. Dit betekent echter niet meteen dat je een stoornis hebt.

Een narcistische persoonlijkheidsstoornis gaat een flinke stap verder. Dan is er sprake van een hardnekkig patroon van grootheidsgevoel, behoefte aan bewondering en weinig empathie, dat terugkomt in meerdere situaties en zorgt voor duidelijke problemen in relaties, werk of het dagelijks functioneren. De DSM-5-TR beschrijft narcistische persoonlijkheidsstoornis als zo’n aanhoudend patroon, meestal zichtbaar vanaf de vroege volwassenheid.

En deze stoornis is lastig vast te stellen beweert dr. Seth Rosenthal, psychopathaloog aan Harvard en Yale:

“Het lijkt niet tegenstrijdig om te denken dat narcisme voorkomt in verschillende gradaties onder gezonde, niet gestoorde individuen. Maar er is ook het punt waarop narcisme zo extreem wordt dat het indringende psychologische mankementen veroorzaakt die als ‘stoornis’ beschouwd kunnen worden. Dat specifieke punt wanneer een narcistische trek een stoornis wordt en te diagnosticeren is, is een voortdurende en vaak omstreden uitdaging.”

Een vrij brede aandoening, dus. Eentje die in veel verschillende vormen kan voorkomen en zich op nog meer verschillende manier kan uiten. Eentje die, zo lijkt het, inderdaad lastig vast te stellen is ‘met het blote oog’ door niet-psychologen door zijn brede spectrum en grote complexiteit. Daar heeft dr. Van der Linden een punt. En collega dr. Rosenthal zeker ook.

 

Dit bericht op Instagram bekijken

 

Een bericht gedeeld door Tijdwinst.com (@tijdwinst)

Het lijkt dus uitgesloten om narcisme te herkennen, zeker door een niet-psycholoog… 

… totdat collega-psycholoog Sara Konrath en onderzoeker aan de Amerikaanse universiteit van Indiana zich ermee bemoeit. Zij is de uitdaging aangegaan om uit te zoeken of het tóch kan: narcisme, tot op bepaalde hoogte, vaststellen op een simpele manier die iedereen kan toepassen. Eigenwijze dame. Met succes. Want simpel werd het: ze bracht de complexe analyse van ‘wat is narcisme’ terug tot het stellen van 1 essentiële vraag die een ware narcist onomstotelijk ontmaskert. Hierover zo meer.

Wat is de oorzaak van narcisme?

“Is narcisme aangeboren of ontstaat het door opvoeding en omgeving?” Dat is een vraag waarnaar veel onderzoek is gedaan. De precieze oorzaak waardoor narcisme zich bij sommige mensen ontwikkelt tot een persoonlijkheidsstoornis, is nog niet volledig duidelijk. Wel laat onderzoek zien dat er vaak meerdere factoren meespelen. Over het algemeen kun je 2 hoofdoorzaken aanwijzen:

  1. Trauma
  2. Opvoeding

1. Trauma

Heftige ervaringen of lange periodes van stress kunnen meespelen bij het ontwikkelen van narcisme als aandoening. Denk aan misbruik, mishandeling of situaties waarin iemand zich lange tijd niet veilig voelde. Dan kan narcisme gaan werken als een soort pantser. Gevoelens worden op afstand gezet, kwetsbaarheid wordt zorgvuldig weggestopt en aan de buitenkant lijkt alles keurig onder controle.

2. Opvoeding

Als je vroeger weinig grenzen leerde van je ouders of opvoeders, kun je later het idee krijgen dat je alles zelf moet oplossen. Hulp vragen voelt dan al snel als zwakte. Onzin natuurlijk, maar probeer dat je hoofd maar eens wijs te maken als je jarenlang iets anders hebt geleerd.

Het kan ook de andere kant op gaan. Misschien draaide het thuis vooral om presteren. Goed was zelden écht goed genoeg. Dat kan ervoor zorgen dat je minder goed aanvoelt wat anderen nodig hebben, omdat je geleerd hebt zo te focussen op jezelf.

Kreeg je complimenten? Dan waarschijnlijk vooral als je iets haalde, liet zien of bewees. Daardoor kan kritiek later extra hard binnenkomen bij mensen met narcisme. Niet als feedback waar je iets mee kunt, maar als een flinke kras op het beeld dat je van jezelf probeert vast te houden.

Wat zijn de belangrijkste kenmerken van een narcist? Zo herken je hem of haar

De belangrijkste kenmerken van een narcist zie je vaak in hoe iemand naar zichzelf kijkt én hoe iemand met anderen omgaat. Het gaat niet om één losse eigenschap, zoals graag aandacht krijgen. Het gaat om een patroon met deze signalen:

  1. Overdrijft hoe ‘belangrijk’ hij/zij zelf is.
  2. Houdt zich veelal bezig met fantasieën over succes, macht, schoonheid, intelligentie of de ideale romance.
  3. Gelooft dat hij/zij speciaal is, en alleen begrepen kan worden door andere ‘speciale’ personen of instituties.
  4. Heeft constant aandacht en bewondering van anderen nodig.
  5. Heeft onredelijke verwachtingen van voorkeursbehandeling. 
  6. Maakt misbruik van anderen om eigen doelen te bereiken.
  7. Houdt geen rekening met gevoelens van anderen, ernstig gebrek aan empathie.
  8. Is vaak jaloers op anderen en gelooft dat anderen vaak jaloers op hem/haar zijn.
  9. Vertoont arrogante houding en gedrag.

narcisme wordt veroorzaakt door trauma en opvoeding

Wat verder goed is om te weten over narcisme is dat het merendeel van de ware narcisten van het mannelijk geslacht zijn (50-75%). Narcisme bij vrouwen komt natuurlijk ook voor.

Kun je zelf narcistisch gedrag vertonen zonder dat je een narcist bent?

Je kunt narcistisch gedrag vertonen zonder dat je een narcist bent of een narcistische persoonlijkheidsstoornis hebt. Iedereen kan weleens te veel met zichzelf bezig zijn. Denk aan situaties waarin je slecht luistert, kritiek meteen persoonlijk maakt, vooral erkenning zoekt of weinig ruimte hebt voor de gevoelens van een ander. Zeker bij stress, onzekerheid, vermoeidheid of spanning kun je sneller in zo’n houding schieten. Je ego trekt dan even een veiligheidshesje aan en roept: “Laat dit maar aan mij over. Ik regel dit wel.”

Het verschil zit vooral in het patroon. Bij narcisme als persoonlijkheidsstoornis zie je dit gedrag vaak, hardnekkig en in meerdere situaties terug. Iemand heeft dan weinig zelfreflectie, legt de schuld meestal buiten zichzelf en heeft structureel moeite met empathie, kritiek en gelijkwaardige relaties. Vertoon je af en toe narcistisch gedrag en kun je daarop terugkijken met: “Hm, dat was misschien niet handig.”? Dan is dat juist een goed teken. Zelfreflectie, schuld kunnen erkennen en je gedrag willen bijsturen, passen niet bij het stereotype beeld van iemand die diep vastzit in narcisme.

Hoe herken je een narcist? De narcist ontmaskeren in 1 vraag

Sara Konrath kende, net als andere psychologen, de universele persoonlijkheidstest om een narcisme-stoornis te herkennen: de NPI-40 (ontwikkeld in 1988 door psychologen Robert Raskin en Howard Terry). Het ‘Narcissistic Personality Inventory‘ omvat 40 vragen, die moeten concluderen op welk punt van het spectrum een individu zich begeeft, als het op narcisme aankomt. Het is echter niet erg aannemelijk dat je iemand 40 verschillende vragen gaat stellen om te checken of je hier met een narcist te maken hebt.

Konrath wist, op basis van deze test, de diagnose terug te brengen tot niet meer of minder dan één enkele vraag. En ze noemt het: de ‘Single Item Narcissism Scale (SINS)’. Over kernachtig gesproken. Benieuwd naar de vraag, inmiddels? Welnu, tromgeroffel…, je kunt een narcist herkennen aan deze vraag:

“Ben je een narcist?”

WAT?! Jep. Dat is ‘m. De wetenschappelijk bestudeerde vraag die na maanden tot jaren aan analyse uit de hoge hoed is gekomen. Had je zelf kunnen bedenken? Nou, nee. Er zit meer achter dan je denkt.

thread post over wat narcisme is

Het lijkt in eerste instantie wat contra-intuïtief om iemand op de man af te vragen of hij een bepaalde negatieve eigenschap bevat. En in bijna alle gevallen is dat ook zo. Iemand zal het niet snel bevestigen wanneer je vraagt “Ben je een dief?” of “Ben je een huilebalk?”. Dat komt omdat gezonde mensen die kenmerken erkennen als negatief en zich er daarom voor schamen.

Maar ik zei natuurlijk extra: in bijna alle gevallen. Bij een ware narcist is dit namelijk niet het geval. Die is trots om zich te identificeren als een narcist. Hij zal er meteen openlijk voor uitkomen. En er nog een schepje bovenop doen, narcisten-stijl.

Voila, daar heb je de truc. Het is echt zo simpel.

Houd hier rekening mee

Wat wel nog belangrijk is om te weten, is dat je de vraag precies zo moet stellen. Vraag dus niet “ben je narcistisch”, dan krijg je wellicht een andere uitkomst. Een ware narcist zal dat niet genoeg vinden om zichzelf te omschrijven. Hij/zij is niet narcistisch, hij/zij is een narcist. Rechtstreekse identificatie, voor minder doet een narcist het niet.

Verder mag je de vraag natuurlijk wel toelichten, als de persoon in kwestie het antwoord op de vraag ‘wat is narcisme’ nog niet kent, maar zichzelf er meteen in zou herkennen wanneer dit aan hem/haar omschreven wordt. Zeg in dat geval, om psycho-wetenschappelijk correct te blijven volgens de Single Item Narcissism Scale van dr. Konrath: 

“…Het woord ‘narcist’ betekent egoïstisch, egocentrisch en ijdel.”

Niet anders, geen andere kenmerken of symptomen toevoegen. Deze drie. 

Werkt Konraths model nu echt?

Ben je nog steeds niet bekomen van de eenvoud en directheid van deze vraag en aanpak? Snap ik wel. Collega’s dr. Rosenthal en Van der Linden delen je mening. Sander van der Linden verwoordde:

“In eerste instantie waren mijn collega Seth Rosenthal en ik sceptisch over het idee dat één simpele vraag – ‘Ben je een narcist?’ – narcisten nauwkeurig zou kunnen identificeren, aangezien narcisme zo’n complexe en multidimensionale persoonlijkheidstrek is.”

Scepticisme sloeg al snel om in nieuwsgierigheid. Ze besloten er samen een complete studie aan te wijden om te zien of wat Sara Konrath beweerde echt zou kunnen: een narcist ontmaskeren met één vraag. In die studie constateerden ze 2 dingen:

  1. De Single Item Narcissism Scale (SINS) van Sara Kenroth werkt net als de Narcistic Personality Inventory (NPI), die internationaal erkend is door psychologen. 
  1. Terwijl de NPI graadmeter iedereen met narcistische trekjes beoordeeld en indeelt in het narcisme-spectrum, doet de SINS graadmeter iets specifiekers. Deze laatste kapt mensen met een ‘mildere’ vorm van narcisme er meteen uit en dringt meteen door tot de laag ‘ware’ narcisten. Hij pikt ze er rechtstreeks tussenuit.

Wat bleek?

De conclusie die daarop volgde was helder, volgens Van der Linden:

“Natuurlijk zijn zelfrapportages niet perfect. Mensen kunnen het één zeggen, terwijl de waarheid het ander is. Daarbij vertelt één enkele vraag zoals deze ons niet veel over het ‘type’ narcisme waar we mee te maken hebben, of welke specifieke narcistische trekken er meer uitspringen dan andere. Dit is van belang, aangezien we weten dat verschillende aspecten van narcisme gedrag op verschillende manieren kan beïnvloeden. In conclusie betekent dat, dat een systeem met een enkele vraag ons misschien geen gedetailleerd persoonlijk profiel oplevert, maar dat het in het algemeen wel een goed meetinstrument lijkt.” 

Overtuigd? De wetenschappelijke wereld in elk geval wel. Probeer het dus gerust eens uit. Misschien niet rechtstreeks naar je vervelende baas toe, maar wanneer je narcisme-vermoedens hebt over een vriend of bekende: stel die vraag!

Hoe moet je omgaan met een narcist?

Omgaan met een narcist begint niet met hem of haar veranderen, hoe verleidelijk dat ook is. Die missie kost je vooral energie, geduld en waarschijnlijk ook een paar grijze haren. Richt je liever op wat jij wél kunt doen: helder communiceren, duidelijke grenzen stellen en niet meegaan in elk verwijt, elke verdraaiing of elke discussie die nergens heen gaat.

  1. Besef dat je niet het probleem bent, maar de narcist zelf.
  2. Geef je grenzen aan.
  3. Zoek hulp.
  4. Ga niet het gesprek niet met de narcist zelf aan.

Of bekijk onderstaande video. Daarin vertel ik je hoe je kunt omgaan met iemand die narcistische trekken heeft.

Hoe stel je grenzen tegenover iemand met narcistische trekken?

Grenzen stellen tegenover iemand met narcistische trekken begint met één ongemakkelijke maar belangrijke stap: stop met hopen dat de ander jouw grens vanzelf eerlijk, rustig en begripvol ontvangt. Dat kan, maar reken er niet op. beter is om helder en concreet te communiceren en bij je grens te blijven. Ik heb hiervoor 6 tips:

  1. Identificeer je eigen behoeften en grenzen: Wat heb jij nodig? Wat pik je niet meer? Waar trek je concreet de lijn? Pas als je dat helder hebt, kun je rustig zeggen wat wel en niet oké is, zonder je te laten meeslepen in discussie.
  2. Communiceer assertief: helder, concreet en zonder eindeloze uitleg. Zeg rustig wat je wel en niet accepteert en blijf bij je punt.
  3. Geef geen ellenlange uitleg: geef je grens kort, duidelijk en zonder ellenlange uitleg of introductie, want hoe meer ruimte je laat, hoe groter de kans dat de discussie wordt opengetrokken.
  4. Blijf bij je grens: blijf bij je grens, ook als de ander blijft aandringen, discussiëren of je schuldgevoel probeert aan te praten. Herhaal rustig wat je hebt gezegd.
  5. Ga niet in discussie: een narcist kan proberen je van je punt af te trekken, door te draaien aan woorden, verwijten te maken of jou het gevoel te geven dat jij overdrijft. Blijf rustig bij je grens en herhaal die zo nodig.
  6. Wees voorbereid om consequenties te verbinden aan grensoverschrijdend gedrag: een narcist zal zeker je grenzen gaan opzoeken en je manipuleren om zijn of haar zin te krijgen. Benoem daarom vooraf rustig wat de consequentie is bij grensoverschrijdend gedrag en voer die ook uit.

Samenvatting: een vraag om narcisten te identificeren

Narcisme is meer dan iemand die graag in de spiegel kijkt, zichzelf nét iets te belangrijk vindt of wat moeilijk met kritiek omgaat. Iedereen kan af en toe narcistische trekjes laten zien, zeker onder stress of onzekerheid. Maar bij echte narcisten zie je een hardnekkig patroon: veel behoefte aan bewondering, weinig ruimte voor anderen, moeite met empathie en een opvallend groot ego dat liever applaus krijgt dan feedback. De simpele vraag ‘Ben je een narcist?’ kan helpen om daar meer zicht op te krijgen, al blijft één vraag natuurlijk geen volledige diagnose. Was het maar zo makkelijk, dan hadden psychologen ook wat meer vrije middagen.

Belangrijker nog: als je met iemand te maken hebt die sterke narcistische trekken vertoont, probeer die persoon dan niet te veranderen. Dat is vaak trekken aan een dood paard (arm dier). Richt je liever op wat jij kunt beïnvloeden: je grenzen, je communicatie en je eigen weerbaarheid. Blijf helder, laat je niet meeslepen in eindeloze discussies en zoek hulp als het gedrag van de ander te veel invloed krijgt op jouw rust of zelfvertrouwen. Want narcisme herkennen is één ding, stevig blijven staan is minstens zo belangrijk.

Inge Martina Nysten,
High performance blogger voor Tijdwinst.com

Wat je nog meer kunt doen: sterker in je schoenen staan

Omgaan met een narcistische man of vrouw kan intimiderend zijn. Hij of zij kan fel uit de hoek komen of jou het gevoel geven dat je (mening) er niet toe doet. Dat doet iets met zelfvertrouwen. Nu heb je natuurlijk geen invloed op een ander — en probeer dat ook niet, want onderhandelen met een narcist is als praten tegen een muur: het levert niets op en put jou enkel uit.

Wel kun je ervoor zorgen dat zijn of haar gedrag minder diep bij jou doordringt. Door te werken aan je weerbaarheid, zelfvertrouwen en eigenwaarde. Dat is wat we jou bij een cursus Assertiviteit willen leren.

Je gaat aan de slag met een expert op assertiviteitsgebied en leert technieken en methoden waarmee je voorkomt dat een narcist alle energie uit jou zuigt. Want: kan een narcist alleen zijn? Nee, zij zullen opzoek gaan naar personen die zij kunnen beïnvloeden of hun gevoel van eigenwaarde kunnen versterken. Voorkom dat jij het slachtoffer wordt, en volg een 1-daagse training Assertiviteit.

Dagelijks handige inzichten? Volg Tijdwinst op social media!

Volg Tijdwinst onder andere op Instagram of Pinterest. Daar krijg je niet alleen handvatten op het gebied van assertiviteit, je ontvangt ook de slimme tips waarmee je jouw time management skills een boost geeft. De laatste artikelen netjes en overzichtelijk in je mailbox ontvangen? Schrijf je dan in voor de wekelijkse nieuwsbrief.

Leer je liever lezend, lees dan onze boeken Elke Dag om 15.00 Uur Klaar en Full Focus op wat echt belangrijk is. Maak kennis met de beste inzichten uit onze trainingen en leer slimmer werken in plaats van harder. 

Verder lezen over omgaan met mensen of collega’s die lastig in de omgang zijn, check dan ook zeker eens deze artikelen:

Klaar met al dat leeswerk? No worries. Je vindt Tijdwinst ook op Youtube, waar we zowel video’s posten met tips als iedere week een nieuwe aflevering van de Tijdwinst Podcast (die je overigens ook kunt luisteren op Springcast of Spotify).

Veelgestelde vragen over narcisme

  • Hoe herken je narcistisch gedrag in een relatie of op het werk?

    Een narcist:

    • Blaast het eigen belang vaak flink op.
    • Is regelmatig bezig met grootse gedachten over succes, macht, uiterlijk, slimheid of de perfecte liefde.
    • Ziet zichzelf als bijzonder en denkt dat alleen andere bijzondere mensen of organisaties hem of haar echt kunnen begrijpen.
    • Heeft voortdurend behoefte aan aandacht, bevestiging en bewondering.
    • Verwacht vaak een voorkeursbehandeling, ook wanneer daar geen logische reden voor is.
    • Gebruikt anderen om eigen doelen sneller of makkelijker te bereiken.
    • Toont weinig oog voor de gevoelens van anderen, waardoor er sprake is van een duidelijk gebrek aan empathie.
    • Is vaak jaloers op anderen en gaat er tegelijk van uit dat anderen jaloers zijn op hem of haar.
    • Komt arrogant over in houding, uitspraken en gedrag.

  • Kun je met een narcist samenwerken zonder dat het je energie kost?

    Samenwerken met een narcist zonder dat het je energie kost? Eerlijk is eerlijk, dat wordt lastig. Maar je kunt wél voorkomen dat het je leegtrekt door zakelijk te blijven, je grenzen helder te bewaken en niet in elke discussie mee te bewegen alsof je een tennisbal bent op Wimbledon. Houd afspraken concreet, communiceer kort en feitelijk, leg belangrijke dingen schriftelijk vast en kies bewust waar je wel of niet op reageert.

  • Waarom manipuleren narcisten vaak mensen in hun omgeving?

    Narcisten manipuleren mensen in hun omgeving vaak omdat ze controle willen houden, hun zelfbeeld willen beschermen en bevestiging nodig hebben. Kritiek, afwijzing of tegenspraak voelt voor hen al snel als bedreiging, waardoor ze kunnen draaien, kleineren, schuld omkeren of jouw gevoel ter discussie stellen.

  • Hoe ga je om met kritiek van iemand met narcistische trekken?

    Omgaan met kritiek van iemand met narcistische trekken begint met één simpele regel: neem niet automatisch alles aan als waarheid, maar ga ook niet meteen in de verdediging. Luister kort, filter eruit wat bruikbaar is en laat de rest liggen. Blijf rustig, vraag concreet wat de ander bedoelt en voorkom dat je in een eindeloze discussie belandt, want daar win je meestal geen helderheid mee

Wie zijn wij? | Tijdwinst.com

Tijdwinst.com is een trainingsbureau dat zich specialiseert in slimmer (samen)werken. We bieden door het hele land diverse (online) trainingen aan, variërend van time management, assertiviteit, gesprekstechnieken tot aan snellezen. Nieuwsgierig? Neem dan zeker eens een kijkje op onze website of blogs, en schrijf je in voor één van onze (digitale) trainingen.