Stel je voor: je zit in een vergadering, iemand geeft feedback op je voorstel en bam… voordat je het doorhebt, hoor je jezelf zeggen: “Ja, maar…”. Je voelt de drang om jezelf te verdedigen, terwijl er niet eens sprake was van een aanval. Of jij bent degene die een collega welbedoelde feedback wilt geven en jij krijgt te horen: “Och, dat doe jij zelf toch ook niet!” Herkenbaar? Dat is defensief gedrag in actie. Het lijkt misschien onschuldig, maar ondertussen wordt er een Chinese muur neergezet, waar juist een brug had kunnen staan. En het vervelende is: die muur kost jullie allebei onnodig veel energie. 

Wat komt aan bod:

    1. Wat is defensief gedrag?
    2. Waarom je hersenen kiezen voor de verdedigingsmodus
    3. De prijs die je betaalt voor defensief reageren
    4. Signalen dat jij misschien defensiever reageert dan je denkt
    5. Wat wil je wel: assertiviteit in plaats van defensiviteit
    6. Hoe reageer je assertief in plaats van defensief: 15 tips
    7. Assertiever optreden kun je leren
    8. Dus trek nu maar eens die klauwen in en treedt in plaats daarvan assertief op
    9. Veelgestelde vragen over defensief gedrag

In dit artikel leg ik je uit wat defensief gedrag precies is, waarom we het allemaal vertonen (ja, ook jij) en vooral: hoe je het herkent én er slimmer mee omgaat. Want hoe minder tijd en energie je verspilt aan defensieve reflexen, hoe meer ruimte er overblijft voor échte verbinding en constructieve gesprekken.

Wat is defensief gedrag?

Defensief gedrag betekent dat iemand zich beschermend opstelt, wanneer hij of zij zich aangevallen, bekritiseerd of bedreigd voelt: no matter of dat nou feitelijk zo is of alleen maar zo wordt ervaren. Het is een automatische reactie: je oerbrein voelt zich in gevaar, dus je gaat in de verdediging. De welbekende vecht/vlucht/bevries-reactie, veroorzaakt door dat paniekerige deel van je brein dat meteen alarm slaat: de amygdala. 

Defensiviteit zal niet de gewenste resultaten met zich meebrengen. Defensief gedrag leidt namelijk in het merendeel van de gevallen tot escalaties. Bovendien leg je de schuld van een situatie direct bij de ander (soms ook onterecht) en dit leidt in een klap ertoe dat jullie gesprek voorbij is. Impasse. Dead end. 

Hoe herken je defensief gedrag?

Defensief gedrag uit zich in verschillende manieren: woorden, toon en lichaamstaal. Enkele voorbeelden:

  • Ontkennen of bagatelliseren: “Nee hoor, dat is helemaal niet zo erg.”
  • Aanvallen of terugslaan: “Ja maar jíj doet dat zelf ook altijd.”
  • Uitleggen en rechtvaardigen (soms tot in het absurde): “Ik deed dat alleen maar omdat…” of “Ik zal je even uitleggen hoe dat zo gekomen is…”
  • Zwijgen of terugtrekken: muren optrekken in plaats van het gesprek aangaan.
  • Agressief gedrag: “Nou, jij moet nodig wat zeggen! Jij levert nóóit iets op tijd in. En trouwens, zonder mijn input kom jij nergens, dus misschien moet je eerst naar jezelf kijken voordat je mij de schuld geeft.”
  • De schuld verschuiven: “Ja, maar dat deze taak niet is opgepakt, is niet mijn fout. Ik had het allang gedaan als de klantenservice me die info op tijd had doorgestuurd. Bovendien, de planning is zo slecht geregeld dat ik niet eens kón reageren.”
  • Voortdurend pareren met ‘Ja, maar’, zoals hier: “Ik denk dat je laatste voorstel niet helemaal aansluit bij de briefing. […] Ja, maar jij had de briefing toch ook niet duidelijk uitgelegd?”

Hoor je het bijtende, vermanende toontje ook al, als je deze zinnen leest? Defensiviteit pur sang. Ik krijg al rillingen in ieder geval.

Grenzen bewaken of muren bouwen: weet jij het verschil?

Dus nu maar omrollen en bibberen? Nee, je mag jezelf zeker verdedigen. Zelfverdedigend gedrag is anders dan defensief gedrag. Als je spreekt over zelfverdediging in de communicatie, dan verdedig jij jezelf mentaal of emotioneel tegen een grens die overschreden wordt. Je reactie is gericht, proportioneel en tijdelijk. Het doel is jezelf veilig houden en daarna weer verder te kunnen. 

Defensief gedrag daarentegen is vaak een automatische, overdreven reactie op iets dat je als kritiek of bedreiging ervaart, terwijl het dat meestal niet écht is. Je schiet in de verdediging met argumenten, smoesjes of tegenaanvallen, puur om je ego of gevoel te beschermen. Het is minder rationeel en vaak contraproductief: je sluit je af, blokkeert de ander en leert niets van de situatie.

Voorbeelden:
Zelfverdediging: “Ik begrijp dat je twijfels hebt, maar deze resultaten laten zien dat het werkt. Laten we samen kijken naar wat we kunnen verbeteren.”
Defensief gedrag: “Nou, jij hebt zelf ook genoeg fouten gemaakt in je laatste project!” of “Dat slaat nergens op, je snapt gewoon niet hoe dit werkt.”

Waarom je hersenen kiezen voor de verdedigingsmodus

Mensen reageren defensief omdat ze zich aangevallen, beoordeeld of bedreigd voelen, vaak ook als dat helemaal niet de bedoeling van de ander is. Het is een automatische reflex om jezelf te beschermen tegen kritiek, schaamte of onzekerheid. Verdere triggers van defensiviteit zijn:

  • invulgedachten
  • trauma’s
  • laag zelfbeeld
  • opgroeien in onveilige omgeving
  • bevestiging zoeken
  • angsten
  • stress
  • gebrek aan communicatie skills
  • waarheid verbergen
  • hulpeloosheid
  • mentale issues
  • aangeleerd gedrag

De prijs die je betaalt voor defensief reageren

“Wat klaag je nou? Ik verdedig mezelf toch alleen?” (een defensieve reactie an sich by the way) denk je misschien nu.

Weet echter dat een constant defensief reageren op de lange termijn gevolgen kan hebben voor je relaties, maar ook voor je persoonlijke ontwikkeling. Ik vertelde je net al dat defensieve reacties een gesprek bemoeilijken en dit leidt op den duur tot spanningen in je relaties.

Je gesprekspartner kan zich namelijk onbegrepen voelen of misschien zelfs aangevallen voelen.

Dit leidt op zijn beurt weer tot miscommunicatie en afstanden, die je helemaal niet wilde creëren. Door die misverstanden en miscommunicatie kunnen gesprekken binnen no time escaleren en leiden tot flinke confrontaties. 

Daarnaast kun je in je defensiviteit ook niet openstaan voor constructieve feedback, gericht op het verbeteren van jezelf. Hierdoor sta je je eigen persoonlijke groei en ontwikkeling ontzettend in de weg. En als laatste is defensief gedrag gewoon een energievreter. Elke opmerking kan voelen als een persoonlijke aanval, waardoor spanning en onzekerheid bij jou om voorrang gaan streven. Je blaast je dus op om jezelf hard te maken en jezelf te verdedigen, maar eigenlijk bereik je het tegenovergestelde: defensief zijn maakt je zelfbeeld laag en je voelt je er juist kleiner door. 

 

Dit bericht op Instagram bekijken

 

Een bericht gedeeld door Tijdwinst.com (@tijdwinst)

Signalen dat jij misschien defensiever reageert dan je denkt

Je herkent defensief gedrag bij jezelf vaak aan de automatische reflex om jezelf te beschermen, zodra je kritiek, feedback of een lastige vraag krijgt. In plaats van open te luisteren, voel je de drang om te verklaren, uit te leggen of de ander ongelijk te geven. Misschien betrap je jezelf erop dat je meteen in de aanval gaat, dat je gaat bagatelliseren of dat je je terugtrekt en zwijgt om geen fouten toe te hoeven geven. 

Fysiek merk je het ook: je hartslag versnelt, je schouders spannen zich aan en je voelt irritatie of ongemak opborrelen. Je wordt boos. Je verheft je stem. Je bent zo sarcastisch als Chandler Bing in de televisieserie Friends. Bovendien kolken meerdere, vervelende invulgedachten door je hoofd: “O, nee, nu is hij gekwetst” of “Ze zal mijn gedrag vast stom vinden.” 

Het kan natuurlijk ook maar zo zijn dat jij in een situatie terechtkomt, waar je met een defensieve gesprekspartner te maken krijgt. Die gesprekken kosten veel energie; voor zowel jou als de ander. Hoe ga je met een defensief iemand om, zodat er geen escalaties ontstaan?

Nou…zo:

Hoe ga je om met een defensieve ander?

Defensief gedrag wordt vaak niet eens veroorzaakt door wat je zegt, maar vooral door hoe je het zegt. Vermijd daarom:

  • Aanvallende formuleringen, zoals: “Jij doet altijd…”
  • Generaliseringen, zoals: “Jij maakt altijd…” of “Jij doet nooit…”
  • Sarcasme of cynisme, want hoewel je het misschien humoristisch bedoeld, komt het juist vaak kleinerend over.
  • Verbaal overwicht creëren door harder te praten, iemand te onderbreken of feiten neer te leggen alsof er geen discussie mogelijk is.
  • Beschuldigende lichaamstaal, zoals zuchten, over elkaar geslagen armen of rollende ogen.
  • Vaart erachter zetten door druk te zetten op een antwoord of oplossing (de ander is immers nog bezig met verwerken)

Omgaan met een defensieve gesprekspartner vraagt vooral om zelfbeheersing. Het helpt niet om harder te duwen, want dan druk je iemand die al met de hakken in het zand staat alleen maar dieper de grond in. Wat wél werkt: eerst de angel eruit halen. 

Erkenning is belangrijk

Erken iemands gevoel zonder het meteen goed te praten. 

Stel daarna open vragen in plaats van in discussie te gaan: “Wat bedoel je precies?” of “Wat is voor jou het lastigste hieraan?” Daarmee verschuif je het gesprek van verdedigen naar verkennen. Blijf ook letten op je eigen toon: neutraal en nieuwsgierig, niet aanvallend.

En soms is de slimste zet om even gas terug te nemen; een korte pauze of het gesprek op een ander moment voortzetten kan wonderen doen. 

Je hoeft echter niet alles te pikken. Je mag best aangeven als je van bepaald gedrag niet gediend bent. De kunst is wel om stevig in je schoenen te staan zonder nog meer olie op het vuur te gooien. Dat betekent: rustig, duidelijk en consequent. Benoem eerst wat je ziet, zonder oordeel. Stel hierna je grens op. Belangrijk is dat je niet meegaat in het machtsspel van je gesprekspartner, maar ook niet over je heen laat lopen. 

Voorbeeld:
“Ik merk dat je steeds in de verdediging schiet als ik dit onderwerp aanhaal. Ik wil dit gesprek graag voeren, maar niet op deze manier. Als het zo doorgaat, stel ik voor dat we later even hierop terugkomen.”

Grenzen stel je dus niet door harder te worden of harder te spreken, maar door helder te blijven en de regie te houden over hoe het gesprek wél of níet doorgaat.

@tijdwinst Waarom is het zo moeilijk om nee te zeggen? En hoe zorg je dat je grenzen stelt zonder je schuldig te voelen? In deze aflevering bespreken we: – Waarom ‘nee’ zeggen zo lastig is – Hoe je duidelijk en zelfverzekerd nee zegt – Praktische tips om over je schuldgevoel heen te stappen Luister nu en volg Tijdwinst om te ondekken hoe je meer tijd en energie overhoudt voor wat écht belangrijk is! 🐿️ #tijdwinst #foryoupage #fyp #assertief #selfconfidence #zelfvertrouwen #fypシ゚ #viral #timemanagement #assertive #voorjou #fyppp ♬ original sound – Tijdwinst.com

Wat wil je wel: assertiviteit in plaats van defensiviteit

Assertiviteit is eigenlijk het tegengif voor defensief gedrag. Waar defensief reageren draait om beschermen en afweren, draait assertiviteit om eerlijk en duidelijk communiceren zónder jezelf of de ander aan te vallen. Als je merkt dat je defensief wordt, helpt assertiviteit om de pauzeknop in te drukken en in plaats van te schieten in een “ja maar…”-reflex te zeggen wat je voelt of nodig hebt.

Voorbeelden:
Assertief gedrag: “Ik merk dat deze feedback me raakt. Geef me even tijd om het te verwerken.”
Defensief gedrag: “Je zegt dat ik fouten maak, maar dat doe jij ook! Hoe moet ik dan weten wat goed is?”

Assertief communiceren staat tevens voor grenzen stellen en actief luisteren. Actief luisteren werkt bijna als een kalmerend middel… voor jezelf én de ander. Door écht te luisteren, samen te vatten en door te vragen, verschuift je focus van “ik moet mezelf beschermen” naar “wat zegt de ander eigenlijk?”. Dat haalt de spanning uit je eigen hoofd en geeft de ander erkenning, waardoor de kans kleiner is dat het gesprek verandert in een welles-nietes spel.

Hoe reageer je assertief in plaats van defensief: 15 tips

Het verschil tussen assertief en defensief reageren is vaak subtiel, maar cruciaal. Defensief reageren doe je dus meestal vanuit angst of onzekerheid. Assertief reageren is het tegenovergestelde: je blijft bij jezelf, benoemt helder wat je voelt of nodig hebt en bewaart de rust. Het is dus niet je gelijk halen of iemand afblokken, maar duidelijk je positie innemen zonder de ander onderuit te halen. Klinkt goed? Nou, dan geef ik je nu 15 handige tips waarmee je niet langer defensief zult reageren:

1. Pauzeren en ademen voordat je reageert

Je defensieve reactie is vaak meer een reflex dan wat anders en dat is te verklaren door de vecht/vlucht/bevries-reactie van ons oerbrein. Je voelt je aangevallen? Dan haren overeind en klauwen uit: in de aanval! Merk je dit ook (of misschien niet zo extreem, maar je snapt mijn punt)? Neem dan even een adempauze.

Adem een paar keer diep in en uit, zodat je ratio de kans krijgt om het over te nemen van je door emoties getriggerde oerbrein.

Bovendien kun je dan meteen stilstaan bij het feit of je wel moet reageren. Soms is zwijgen immers goud…

2. Vragen stellen i.p.v. aannemen

Vind je het raar om midden in een gesprek even ademhalingsoefeningen te doen? Dan kun je ook vragen stellen in plaats van meteen uit te halen. Vragen stellen werkt ook om even de kans te geven aan je rationele brein. Bovendien kun je door vragen te stellen de intentie van de ander beter begrijpen, zodat misverstanden voorkomen worden en je een meer doordachte reactie kunt geven.

3. Ontwikkel een groeimindset

Een groeimindset creëren is een derde optie om minder defensief uit de hoek te komen. Ene watte? Een groeimindset hebben betekent dat je openstaat voor feedback en dit niet langer ziet als een vorm van kritiek, maar als een kans om jezelf te verbeteren en te groeien. Goed gegeven, constructieve feedback is immers niet meer dan dat: een leer- en ontwikkelingskans. Geen reden voor onzekerheid en angst, toch?

defensief gedrag bij feedback niet nodig

4. Leer je triggers herkennen

Het is menseigen dat sommige onderwerpen of situaties meer defensieve reacties uitlokken dan andere. Als je hiertegen wilt optreden, is het daarom slim om die triggers te herkennen en benoemen. De volgende keer dat je merkt dat je defensief reageert, reflecteer je op dat moment en identificeer je een of meerdere triggers die deze reactie bij je op riepen. Bewustwording kan je helpen om in de toekomst dat “Eureka!”-moment te creëren van: “Hé, de vorige keer reageerde ik hier heel heftig op. Misschien nu meer rationeel reageren.” Je doet dus een stapje terug en reageert dan een stuk kalmer. 

5. Bewust feedback ontleden: feit vs. interpretatie

Wanneer je feedback krijgt, is de kans groot dat je brein er meteen een drama van maakt. De kunst is om dat proces te ontleden: wat is feit en wat is je eigen invulgedachte? Neem bijvoorbeeld de opmerking: “Je presentatie was lastig te volgen.” Dat is het feit, de letterlijke boodschap van de ander. Wat er in jouw hoofd gebeurt, is vaak iets heel anders: “Zie je wel, ik ben totaal niet geschikt als spreker. Ze vinden me waardeloos.” Dat is echter geen feit, dat is jouw interpretatie. 

En precies dáár ontstaat de defensieve reflex: je verdedigt niet de feitelijke feedback, maar de emotionele lading die je er zelf aan hebt gegeven. 

Door dit onderscheid bewust te maken, haal je de angel uit de situatie. Je kunt even ademhalen en nieuwsgierig reageren in plaats van in de tegenaanval te gaan. In plaats van “Onzin, ik deed het prima!”, kun je bijvoorbeeld vragen: “Kun je aangeven wat er precies lastig te volgen was?” Zo verplaats je jezelf van verdedigen naar onderzoeken. Het effect? Je reageert minder vanuit emotie en meer vanuit nieuwsgierigheid en dat is precies wat een assertieve, volwassen reactie typeert.

6. Oefenen met ‘ik’-boodschappen

Oefenen met ik-boodschappen helpt enorm om defensieve reacties te voorkomen, omdat je de focus legt op je eigen ervaring in plaats van de ander te beschuldigen. Zodra je een zin begint met “jij”, voelt de ander zich sneller aangevallen en schiet hij in de verdediging. Vergelijk maar: “Jij luistert nooit tijdens vergaderingen” klinkt verwijtend en nodigt uit tot een tegenreactie. Terwijl “Ik merk dat ik mijn punt lastig kan maken als ik onderbroken word” hetzelfde probleem aankaart, maar zonder de ander in de hoek te drukken.

7. Actief luisteren; maar alleen als je echt tijd hebt

Actief luisteren houdt in dat je écht luistert naar wat de ander te zeggen heeft. Je houdt je dus tussentijds niet al bezig met de reactie die je moet geven.

Je bent full focus op de woorden die de ander aan het vormen is, niks anders.

Alleen zo kun je de ander begrijpen en een fatsoenlijke reactie geven. Herhaal eventueel wat er gezegd is, zodat de ander weet dat je geluisterd hebt en zodat je zeker weet dat je het gezegde begrepen hebt.

Ga wel alleen een gesprek aan, als je daar ook echt tijd voor hebt! Als je haast hebt, dan is er geen tijd om actief te luisteren en daarom doet zo’n gesprek dan meer kwaad dan goed. Als je echt in tijdnood zit, geef dat dan ook toe en vraag of jullie gesprek verplaatst kan worden naar een rustiger moment. 

post op threads van tijdwinst.com over actief luisteren

8. Ander ook niet onderbreken

Bij actief luisteren hoort ook de ander niet onderbreken! Laat je gesprekspartner gewoon zijn zegje doen en haak daarna er eventueel op in. Moet je echt op dat moment de ander onderbreken, doe dit dan respectvol en neem het gesprek niet over. Zeg concreet wat je te zeggen hebt, bedank je gesprekspartner voor de onderbreking en geef het woord terug aan hem of haar. 

Beperk deze interrupties echter tot een minimum! Jij vindt het immers zelf vast ook ellendig, als je in je verhaal zit en je wordt telkens onderbroken (hoe beleefd iemand dit ook doet).

9. Excuses aanbieden

Als je een moeilijk gesprek met iemand voert of een feedbackgesprek krijgt, dan is er altijd wel iets om je excuses voor aan te bieden (ook al is dat maar 2% van alle ellende). Zeg daarom gemeend ‘sorry’ voor jouw aandeel in een vervelende situatie. Dit laat je gesprekspartner zien dat je niet bang bent om je verantwoordelijkheid te nemen en je trots opzij te zetten. Als reactie zal je gesprekspartner zich ook opener opstellen. 

10. Stoppen met dat ge-maar van je

Als je dan al je excuses aanbiedt (en dat is oprecht al knap van je!), laat die excuses dan wel niet volgen met een “maar”. Voel je het al? Weg oprechtheid! Nu zijn je excuses net zo veel waard als een pen zonder inkt. Ik snap dat het verleidelijk is om een reden of tegenwerping op te voeren, maar doe maar niet. 

Gebruik ook geen “maar” als je gesprekspartner zich net heeft blootgegeven, want dan geef je al snel het idee dat je niet goed geluisterd hebt naar zijn of haar visie noch dat je dit perspectief respecteert. 

11. Bewaar je eigen kritiek

Mocht je gesprekspartner niet geleerd hebben hoe je goede feedback geeft en hij of zij overlaadt je dus met kritiek, dan is het belangrijk dat je niet gaat schermen met je eigen kritiek op de ander. Als je echt punten hebt om de ander voor te schotelen, wacht hier dan mee tot een volgend gesprek. Ik snap dat dit moeilijk is, want als je je niet verdedigt tegen kritiek, voelt het zeker aan alsof je over jezelf heen laat lopen. Denk echter maar zo: door geen defensieve reactie te laten zien, toon je juist kracht, volwassenheid en bewustzijn.

12. Niet alles hoeft in dit gesprek besproken te worden

Als je de neiging hebt om defensief te communiceren, dan heb je vaak ook het gevoel dat alles op tafel moet in één gesprek. Alle kaarten op tafel, so to speak. Dit is echter onnodig en zeker onproductief. Bereid je gesprek voor en stel jezelf een doel: wat wil je besproken hebben? Andere randzaken kunnen ook wachten tot een volgend gesprek. Als je niet defensief reageert, kun je er namelijk vanuit gaan dat je vast nog een tweede gesprek zult voeren met je gesprekspartner…

13. Bedank de ander voor het gesprek

Dit klinkt raar natuurlijk (zeker als je net flinke feedback hebt gekregen of slecht nieuws), maar bedank de ander toch voor het gesprek. Dit is namelijk een signaal dat aangeeft dat je gehoord hebt wat er gezegd is, dat je het waardevol vindt dat de ander tijd heeft gestoken in je en dat het gesprek bijdraagt aan je groei en ontwikkeling. 

Probeer bovendien binnen een á twee dagen even op het gesprek terug te komen, zodra je hebt kunnen reflecteren. Tijdens het gesprek komt er namelijk veel op je af. Pas daarna, als de stof is neergedaald, zie je patronen, herken je nuances en komen er nieuwe vragen. Terugkomen geeft ruimte om dat alsnog te bespreken. Bovendien laat je zien dat je de feedback serieus neemt. 

14. Werk aan je zelfvertrouwen

Als je meer zelfvertrouwen ontwikkelt en dus sterker in je schoenen staat, dan zul je merken dat je minder de drang voelt om defensief te reageren. Als je immers zeker van jezelf bent, dan hoef je je ook niet te verdedigen of beschermen. Als je assertiever leert zijn, groeit je zelfvertrouwen bijna vanzelf mee. Hoe werkt dat in de praktijk? Besteed aandacht aan:

  • Grenzen stellen zonder steeds maar ‘sorry’ te zeggen.
  • Je eigen behoeftes serieus nemen.
  • Succeservaringen vieren (hoe klein ze ook zijn)
  • Werk aan een zelfverzekerde lichaamstaal, zoals rechtop staan, iemand aankijken en langzaam, op een normaal volume communiceren.

15. Vraag actief om feedback

Als je vaker gehoord hebt dat je defensief reageert en je hebt geen idee ervan hoe dit zich uit (lijkt me sterk, maar het kan), dan kun je ook anderen om feedback vragen. Hoe ervaren ze jouw reacties? Welk ander gedrag zouden ze liever zien? Dit geeft je inzicht in de manier waarop jij overkomt. Daarnaast krijg je zo concrete punten waaraan je kunt werken. 

Vind je het nu lastig om feedback te ontvangen? Volg dan eens onze andere eendaagse cursus, namelijk de training feedback geven en ontvangen! Vol met praktische tips die je meteen kunt toepassen!

Assertiever optreden kun je leren

Merk je nu dat je toch moeite hebt om je defensieve reacties uit te schakelen? Of heb je gewoon moeite in het algemeen met een assertieve opstelling? Wij van Tijdwinst hebben een handige, eendaagse cursus Assertiviteit voor je klaarstaan. Tijdens de cursus leer je assertief te handelen en communiceren zonder de belangen van de ander in het nauw te drijven. Hier zijn een paar redenen waarom je onze training wilt volgen:

  • Betere communicatie skills
  • Meer zelfvertrouwen
  • Conflicten effectief aangaan
  • Betere relaties en samenwerkingen
  • Persoonlijke groei

Dus wil jij ook je assertieve kant verder ontwikkelen? Schrijf je dan snel in voor onze eendaagse cursus Assertiviteit!

Dus trek nu maar eens die klauwen in en treedt in plaats daarvan assertief op

Defensief reageren is verleidelijk: het voelt alsof je je veilig stelt, maar in werkelijkheid werkt een defensieve reactie vaak averechts. Je verspilt er energie mee, je mist waardevolle feedback en je relaties lijden eronder. De oplossing? Bewust kiezen voor assertiviteit in plaats van defensiviteit. Dat betekent: even diep in- en uitademen, luisteren, je triggers herkennen en eerlijk uitspreken wat je nodig hebt, zonder de ander omver te duwen. Ja, dat vraagt oefening en soms ook lef. Maar de winst is groot: meer rust, meer verbinding en gesprekken die je verder brengen in plaats van vastzetten. Dus de volgende keer dat je de woorden “Ja, maar…” al op je tong voelt branden? Druk even op pauze. Misschien is dit precies het moment om een brug te bouwen in plaats van je muur verder op te trekken.

Natasja Bartholomé,
High performance blogger

Veelgestelde vragen over defensief gedrag

  • Wat is de betekenis van defensief?

    Defensief zijn betekent dat je in de verdediging schiet zodra je je aangevallen of bekritiseerd voelt, zelfs als dat eigenlijk niet nodig is. Het is de innerlijke reflex van “ik moet mezelf beschermen”. Defensief gedrag zie je vaak in gesprekken optreden, maar je kunt defensief ook toepassen op bijvoorbeeld rijgedrag of een manier van beleggen.

    Betekenis defensief rijden: defensief rijden betekent dat je anticipeert op mogelijke fouten van anderen, alert blijft en risico’s zoveel mogelijk voorkomt. Defensief rijden draait dus om voorzichtigheid, overzicht en slim handelen.

    Betekenis defensief beleggen: defensief beleggen draait om voorzichtigheid en stabiliteit, in plaats van hoge risico’s en snelle winsten najagen. Een defensieve belegger kiest meestal voor relatief veilige opties zoals obligaties, dividendaandelen of fondsen die schommelingen dempen.

  • Wat is het tegenovergestelde van defensief?

    Dat ligt aan de context waarin je de term ‘defensief’ inzet. In communicatie is assertief eigenlijk het tegenovergestelde van een defensieve reactie. Spreek je over defensief rijden, dan is agressief rijden juist de tegenpool. Sneller, risicovoller, minder rekening houdend met anderen. Dat wil je dus meestal niet. Bij beleggen is het tegengestelde offensief (of offensief/progressief) beleggen: je gaat meer risico nemen, kiest voor groeiaandelen of opkomende markten in de hoop op hogere winst.

  • Wat betekent zeer defensief?

    Zeer defensief gedrag gaat nog een stap verder dan het gewone ‘ja maar’-reflexje. Het is alsof iemand in een gesprek meteen een denkbeeldig schild en zwaard optrekt, nog vóór er überhaupt een aanval plaatsvindt. Denk aan collega’s die bij de minste feedback fel uithalen: “Nou, dat is jouw mening, maar jij maakt zelf ook genoeg fouten hoor.” Of iemand die zich zo afsluit dat elk woord van de ander afketst en er geen normaal gesprek meer mogelijk is. Het gesprek voelt dan alsof je tegen een muur praat, of erger: alsof je in een strijd beland bent die jij nooit bent begonnen. Er ontstaat zo dus nul ruimte voor dialoog, groei of samenwerking.

  • Wat is het verschil defensief vs offensief?

    Het verschil tussen defensief en offensief gedrag zit ‘m vooral in intentie en energie. Defensief reageren is je terugtrekken, jezelf beschermen, je eigen gelijk veiligstellen, vaak nog voordat er echt iets aan de hand is. Offensief gedrag daarentegen is niet aanvallend in de negatieve zin, maar juist actief en doelgericht. Het is vooruitkijken, initiatief nemen en impact maken zonder uit onzekerheid te handelen.

    Voorbeelden
    Stel je voor dat je tijdens een vergadering een suggestie krijgt: een defensieve reactie is direct in de verdediging schieten met een “Ja, maar…” of “Dat klopt niet helemaal.”

    Voorbeeld offensief gedrag
    Je ziet een kans om een probleem aan te pakken en zegt: “Ik heb een voorstel hoe we dit kunnen verbeteren.”

  • Wat is defensief beleggen?

    Defensief beleggen gaat eigenlijk over het kiezen voor veiligheid boven avontuur. Het is beleggen met een stevig vangnet, waarbij je het risico zo laag mogelijk houdt en de kans op verlies minimaliseert. Stel je voor dat je geld stopt in staatsobligaties of grote, stabiele bedrijven die al tientallen jaren bestaan… daar word je niet rijk van in één week, maar je slapeloze nachten blijven uit.

  • Wat betekent het precies om defensief te reageren?

    Defensief reageren betekent dat je automatisch in de verdediging schiet, meestal omdat je je bedreigd, aangevallen of gekleineerd voelt. In plaats van open te luisteren of rustig te reageren, voel je je de drang om jezelf te beschermen. Dat kan zich op allerlei manieren uiten: je gaat tegenargumenten geven voordat iemand zijn punt afmaakt, je verschuift de schuld, je minimaliseert kritiek of je reageert geïrriteerd en emotioneel. Het gaat minder om de inhoud van het gesprek en meer om het gevoel dat je jezelf moet bewijzen of rechtvaardigen.

  • Waarom schieten mensen snel in de verdediging tijdens gesprekken?

    Omdat hun vecht/vlucht/bevries-reactie geactiveerd wordt. Daardoor hebben ze het gevoel dat ze zichzelf moeten verdedigen tegen “gevaar”. Je focust niet op leren of verbeteren, maar op jezelf beschermen, wat vaak de communicatie stroever en spannender maakt dan nodig is.

  • Hoe herken ik mijn eigen defensieve reacties?

    Je kunt aan een aantal signalen herkennen dat je je defensief opstelt, namelijk:

    • boos worden
    • je terugtrekken
    • sarcasme
    • de drang om jezelf uitvoerig te verklaren
    • de drang om de ander ongelijk te geven
    • bagatelliseren van zaken
    • dreigende lichaamshouding
    • je hartslag versnelt
    • je schouders spannen zich aan
    • je voelt irritatie of ongemak opborrelen
    • Je verheft je stem.
    • invulgedachten in je hoofd
    • aanvallende commentaren
    • generaliserende opmerkingen
    • verbaal overwicht creëren door bijvoorbeeld stem te verheffen

  • Wat zijn signalen dat iemand anders defensief reageert?

    Een paar typische signalen van een defensieve reactie bij de ander:

    • Directe verontschuldigingen of ontkenningen
    • Rationele argumenten die emotie maskeren
    • Terugtrekken of sluiten
    • Agressie of sarcasme
    • Shift naar aanval
    • Overmatige uitleg of rechtvaardiging

  • Welke gevolgen heeft defensief gedrag voor communicatie en relaties?

    Zodra iemand de neiging voelt zich te moeten verdedigen, verschuift de focus van luisteren naar beschermen en dat heeft meteen effect op de communicatie. Feedback wordt niet meer als informatie ontvangen, maar als aanval, waardoor gesprekken stroever worden en misverstanden zich opstapelen. In plaats van samen te zoeken naar een oplossing, ontstaat er wrijving en voelt de ander zich afgewezen of gekleineerd. Op de lange termijn leidt dit tot afstand in relaties: teamleden durven minder open te zijn, partners trekken zich terug en vrienden worden voorzichtiger in hun woorden. Uiteindelijk worden gesprekken oppervlakkiger en wordt vertrouwen langzaam maar zeker uitgehold.

  • Hoe kan ik voorkomen dat ik zelf defensief reageer op kritiek of feedback?

    Daarvoor heb ik een aantal makkelijk toepasbare tips:

    • Vraag actief om feedback.
    • Verhoog je zelfvertrouwen.
    • Volg een cursus assertiviteit.
    • Bedank voor het gesprek.
    • Bespreek niet alles in slechts één gesprek.
    • Excuses aanbieden.
    • Stoppen met ge-maar.
    • Bewaar je eigen kritiekpunten voor een volgend gesprek.
    • Luister actief.
    • Onderbreek de ander niet.
    • Gebruik ik-boodschappen.
    • Ontleed feedback in feiten en aannames.
    • Ontwikkel een groeimindset.
    • Herken je triggers.
    • Stel vragen.
    • Pauzeer even en haal adem.

  • Welke technieken helpen om rustig te blijven in plaats van in de verdediging te schieten?

    Er zijn een paar bekende gespreksmodellen die je helpen om uit de automatische defensieve reflex te blijven en de communicatie constructief te houden:

    • LSD: Luisteren, Samenvatten en Doorvragen.
    • ANNA: Altijd Navragen, Nooit Aannemen
    • ik-boodschappen
    • pauzeren en ademhalen

  • Hoe ga ik om met iemand die steeds defensief reageert?

    Omgaan met iemand die continu defensief blijft, vraagt geduld en een flinke portie strategie. Je kunt nog zo helder en rustig communiceren, als de ander zijn muren optrekt, komt er weinig binnen. Het helpt om eerst de spanning te erkennen zonder de ander aan te vallen. Door dat te benoemen, laat je zien dat je niet meevecht in hun strijd, maar ruimte biedt voor verbinding. Gebruik vragen in plaats van stellingen. Zo verschuift het gesprek van aanval naar nieuwsgierigheid. En soms is het gewoon verstandig even gas terug te nemen: pauzes, herformuleren of het gesprek tijdelijk parkeren voorkomt dat jullie allebei in een loop van irritatie en frustratie terechtkomen. 

  • Wat is het verschil tussen jezelf verdedigen en defensief zijn?

    Er zit een subtiel, maar belangrijk verschil tussen jezelf verdedigen en defensief zijn en dat verschil bepaalt vaak hoe een gesprek verloopt. Jezelf verdedigen betekent dat je rationeel uitlegt waarom iets niet klopt of waarom je bepaalde keuzes hebt gemaakt. Je houdt je staande zonder de ander aan te vallen. Defensief zijn daarentegen is een automatische, emotionele reactie waarbij je je aangevallen voelt en meestal met tegenaanvallen, excuses of bagatelliseren reageert. Dat creëert wrijving en blokkeert elke constructieve dialoog.

  • Hoe kan ik leren opener te communiceren zonder in defensief gedrag te vervallen?

    Om opener te communiceren zonder meteen in defensief gedrag te vervallen, moet je eigenlijk twee dingen tegelijk trainen: je interne reactie en je externe uiting. Het begint bij herkennen. Welke woorden, tonen of situaties laten jouw vecht-of-vlucht-stand oplichten? Zodra je deze triggers kent, kun je ze bewust signaleren. Nog voordat je iets zegt, neem je een korte micro-pauze en haal bewust adem. Het is een simpele hack om je amygdala (dat deel van je hersenen dat als een gillende keukenmeid alarm slaat) tijdelijk te overrulen en een rationelere reactie mogelijk te maken.

    Formuleer hierna gevoelens, behoeften en ervaringen vanuit jezelf. Hierdoor voelt de ander zich niet aangevallen en haal je diegene automatisch uit de defensieve modus. Luisteren zonder meteen te oordelen, samenvatten en doorvragen helpt je focus van verdedigen naar begrijpen te verschuiven. Je reageert op inhoud, niet op een vermeende aanval.

Wie zijn wij? | Training Assertiviteit

Tijdwinst.com is hét trainingsbureau voor iedereen die slimmer en efficiënter wil (samen)werken. Door het hele land geven we verschillende (online) trainingen, van timemanagement en assertiviteit tot gesprekstechnieken en snellezen. Benieuwd wat we voor jou kunnen betekenen? Bekijk onze website of blogs en schrijf je in voor een van onze (digitale) trainingen!

  1. 1-daagse training Time Management | Blog
  2. 1-daagse training Assertiviteit | Blog
  3. 1-daagse training Gesprekstechnieken | Blog
  4. 1-daagse training Feedback Geven | Blog
  5. 1-daagse training Snellezen, Mindmapping en Geheugentechnieken | Blog
  6. 1-daagse training Slimmer werken met AI | Blog